احساس چيزى يا تخيل آن رخ مىدهد ( اينها دليل بر مادى بودن صورتهاى ادراكى جزئى نمىباشند . زيرا ) اين فعل و انفعالات تنها تأثيرى كه دارند اين است كه علل معدّه و آماده‌كننده مىباشند و نفس به واسطهء آنها براى حصول صور علمى جزئى مثالى نزد آن ( نفس ) آماده مىگردد . اشكال ششم و پاسخ آن : علماء طبيعى بيان كرده‌اند كه ادراك حسى و تخيلى به واسطه حاصل شدن صورتهاى اجسام مادى با نسبت‌ها و خصوصيت‌هاى خارجى آنها در اعضاء حاسه ( عصب‌هاى ادراكى ) و انتقال يافتن آن صورتها به مغز ( از طريق آن اعضاى حاسه با تصرفاتى كه آن اعضا به مقتضاى طبيعت و ساختمان وجودى خود در آن صورتها مىكنند ، مىباشد و انسان به خصوصيت مقادير و ابعاد و اشكال آن اجسام با نوعى مقايسه كه ميان اجزاى صورتى كه نزد او حاصل شده است ، انجام مىدهند ، آگاه مىگردد ، بنا بر آنچه كه آنان در محل مناسب خود به تفصيل بيان كرده‌اند « 1 » .

--> ( 1 ) جهت توضيح اين مطلب ، نظر دانشمندان طبيعى را دربارهء ادراك بصرى ( ديدن ) بازگو ميكنيم : عدسى چشم از اشيايى كه به آنها نگاه مىكنيم تصوير كوچكى بر روى قسمتى از پرده حساس عقب چشم كه شبكيه نام دارد تشكيل مىدهد ، اعصاب بينايى كه در اين قسمت از سطح شبكيه پراكنده‌اند ، چشم را به مغز ارتباط مىدهند ، مغز اين خبر را طورى تعبير مىكند كه ما در واقع وضع و ابعاد كامل اشياء را چنان‌كه هستند مىبينيم ، بنابراين آنچه را مىبينيم تصويرى نيست كه بر روى پردهء شبكيّه چشم تشكيل مىشود بلكه تعبيرى است كه مغز از اين تصوير مىكند . ( فيزيك سال دوّم ، رياضى فيزيك ، ص 134 ) . مطلب ياد شده اختصاص به ادراك يا احساس بصرى ندارد ، واقعيت ادراك حسى در همه حواس از همين قبيل است ، اصولا هراحساس داراى دو مقدمه است : يكى تحريك خارجى كه از عوامل خارجى مانند ارتعاشات هوا ( در مورد احساس شنوايى ) و امواج الكترومانيه‌تيك ( در مورد احساس بينائى ) و ذرات بسيار ريز در هوا ( در مورد احساس بويائى ) و مانند آن بر روى اعضاى مخصوص هريك از حواس وارد مىشود ، و ديگرى تأثر و انفعالى كه عضو مربوط به ادراك از عامل و محرك خارجى پيدا مىكند ، پس از حصول اين دو مقدمه ، در مغز انعكاسى ( كه چگونگيش نامعلوم است ) -